નવી દિલ્હી: ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસમાં 25 જૂન, 1975ની મધ્યરાત્રિ એક એવા વળાંક તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે, જેણે દેશની રાજકીય અને બંધારણીય વ્યવસ્થાને લાંબા સમય સુધી અસર કરી હતી. આ દિવસથી શરૂ થયેલો 21 મહિનાનો આપાતકાલ (Emergency) આજે પણ ભારતીય લોકશાહીના સૌથી વધુ ચર્ચાતા અને વિવાદાસ્પદ અધ્યાયોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળામાં નાગરિકોના અનેક મૂળભૂત અધિકારો પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું, વિરોધ પક્ષના નેતાઓની ધરપકડ થઈ અને પત્રકારિતા પર પણ કડક સેન્સરશિપ લાગુ કરવામાં આવી.
આપાતકાલ જાહેર કરવાની પાછળ શું કારણ હતું?
1971ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ રાયબરેલી બેઠક પરથી જીત મેળવી હતી. ત્યારબાદ પાકિસ્તાન સામેના યુદ્ધમાં ભારતને મળેલી સફળતા અને બાંગ્લાદેશની રચનાએ તેમની લોકપ્રિયતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો.
પરંતુ ચૂંટણીમાં ગેરરીતિના આરોપોને લઈને વિરોધી ઉમેદવાર રાજનારાયણે અદાલતનો દરવાજો ખખડાવ્યો. 12 જૂન, 1975ના રોજ પ્રયાગરાજ હાઈકોર્ટે ઇન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીને અમાન્ય જાહેર કરતાં તેમને ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠેરવ્યા. આ ચુકાદા બાદ દેશના રાજકીય માહોલમાં ભારે ઉથલપાથલ શરૂ થઈ અને વિરોધ પક્ષે તેમના રાજીનામાની માંગ ઉગ્ર બનાવી.
રાજકીય સંકટ વચ્ચે લેવાયો ઐતિહાસિક નિર્ણય
સર્વોચ્ચ અદાલતમાંથી ઇન્દિરા ગાંધીને આંશિક રાહત મળી હતી, પરંતુ રાજકીય દબાણ સતત વધી રહ્યું હતું. તે દરમિયાન લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણના નેતૃત્વમાં દેશવ્યાપી આંદોલન તેજ બન્યું. સરકારે પરિસ્થિતિને “આંતરિક અશાંતિ” તરીકે દર્શાવી 25 જૂન, 1975ની રાત્રે રાષ્ટ્રીય આપાતકાલ જાહેર કર્યો. રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહમદે મધ્યરાત્રિએ આદેશ પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને બીજા જ દિવસથી સમગ્ર દેશનું રાજકીય દૃશ્ય બદલાઈ ગયું.
નાગરિકોના અધિકારો પર લાગ્યા નિયંત્રણ
આપાતકાલ અમલમાં આવ્યા બાદ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સહિતના અનેક મૂળભૂત અધિકારો પર મર્યાદા લાદવામાં આવી. સરકારની ટીકા કરવી મુશ્કેલ બની ગઈ અને મીડિયા પર કડક સેન્સરશિપ લાગુ થઈ. અખબારોને સમાચાર પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં સરકારી મંજૂરી લેવી પડતી હતી. કેટલાક અખબારોએ વિરોધ સ્વરૂપે ખાલી સંપાદકીય પાનું પ્રકાશિત કર્યું હતું.
વિરોધ પક્ષના નેતાઓની ધરપકડ
આ સમયગાળા દરમિયાન જયપ્રકાશ નારાયણ, મોરારજી દેસાઈ, અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ અને ચરણસિંહ સહિત હજારો રાજકીય નેતાઓ અને કાર્યકરોને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા. MISA કાયદા હેઠળ વોરંટ વગર પણ ધરપકડ કરવાની સત્તા સરકાર પાસે હતી, જેના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો લાંબા સમય સુધી જેલમાં રહ્યા.
બંધારણીય સુધારા અને સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ
આપાતકાલ દરમિયાન સરકારે અનેક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સુધારા કર્યા. 39મા સુધારાથી વડાપ્રધાનની ચૂંટણીને કાનૂની પડકાર આપવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ 1976માં થયેલા 42મા બંધારણીય સુધારાને “મિની બંધારણ” તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો, કારણ કે તેના દ્વારા કેન્દ્ર સરકારની સત્તામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો.
સંજય ગાંધીના કાર્યક્રમો અને વિવાદ
આ સમયગાળા દરમિયાન સંજય ગાંધીનો રાજકીય પ્રભાવ પણ ઝડપથી વધ્યો. પરિવાર નિયોજન, વૃક્ષારોપણ, ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન, દહેજ વિરોધ અને સાક્ષરતા જેવા મુદ્દાઓ પર અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું. જોકે બળજબરીથી કરાયેલા નસબંધી અભિયાનને લઈને સરકારની ભારે ટીકા થઈ અને દેશના અનેક વિસ્તારોમાં અસંતોષ જોવા મળ્યો.
સામાન્ય નાગરિકો પર શું અસર થઈ?
આપાતકાલનો સીધો પ્રભાવ સામાન્ય લોકોના જીવન પર પડ્યો. જાહેર સભાઓ અને વિરોધ પ્રદર્શન પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું. ઘણા લોકો કોઈ સ્પષ્ટ ગુના વગર અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા. સરકાર અને પ્રશાસનની સત્તામાં વધારો થતાં વિરોધના અવાજને દબાવવાના પ્રયાસો થયા હોવાના આક્ષેપો પણ થયા.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ થઈ ચર્ચા
ભારતમાં લાગેલા આપાતકાલને લઈને વિશ્વના અનેક લોકશાહી દેશો, આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અને માનવાધિકાર સંગઠનોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ભારત જેવી લોકશાહી વ્યવસ્થામાં નાગરિક સ્વતંત્રતા પર લાગેલા નિયંત્રણો વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બન્યા હતા.
1977ની ચૂંટણી અને સત્તા પરિવર્તન
જાન્યુઆરી 1977માં લોકસભાની ચૂંટણી જાહેર થતાં રાજકીય પરિસ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો. વિરોધ પક્ષોએ મળીને જનતા પાર્ટીની રચના કરી અને ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસને કડક ટક્કર આપી. પરિણામે કોંગ્રેસને મોટો પરાજય મળ્યો અને મોરારજી દેસાઈના નેતૃત્વમાં દેશની પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી સરકાર સત્તામાં આવી.
નવી સરકારે આપાતકાલ દરમિયાન લેવાયેલા અનેક નિર્ણયો અને બંધારણીય સુધારાઓની સમીક્ષા કરી. ત્યારબાદ 44મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ભવિષ્યમાં આપાતકાલ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ કડક બનાવવામાં આવી અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોને વધારાનું રક્ષણ આપવામાં આવ્યું.
આજે પણ શા માટે યાદ કરવામાં આવે છે આપાતકાલ?
આપાતકાલ અંગે આજે પણ અલગ-અલગ મંતવ્યો જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો તેને તે સમયની પરિસ્થિતિમાં લેવામાં આવેલ જરૂરી નિર્ણય ગણાવે છે, જ્યારે અન્ય લોકો તેને ભારતીય લોકશાહી અને નાગરિક સ્વતંત્રતા પર ગંભીર પ્રહાર તરીકે જુએ છે.
પરંતુ એક બાબત નિર્વિવાદ છે કે આ સમયગાળાએ દેશને મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખવ્યો. મજબૂત લોકશાહી માટે માત્ર ચૂંટણી પૂરતી નથી, પરંતુ સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, મુક્ત પત્રકારિતા, જવાબદાર સરકાર, સશક્ત વિરોધ પક્ષ અને નાગરિક અધિકારોનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
નોંધ: આ લેખ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને જાહેરમાં ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આપાતકાલ અંગે વિવિધ રાજકીય અને ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણ ઉપલબ્ધ છે, તેથી આ વિષયને ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં સમજવો જરૂરી છે.
